In de biologie is bekend dat levende wezens groeien ‘van binnen naar buiten’. Bovendien ontstaan nieuwe vormen en structuren uit bestaande vormen en structuren door een proces van differentiatie: een cel deelt zich en wordt twee cellen. Dat wil zeggen; op elk moment van de ontwikkeling van een plant of een dier is er een compleet geheel, dat vervolgens een transformatie ondergaat en zich splitst in meerdere nieuwe vormen, die samen ook weer een compleet geheel vormen. Een tweede aspect is dat in zo’n systeem geen top-down management bestaat: op de laagste niveau’s van organisatie is er complete, werkende controle. De cel doet het prima zonder top-down controle. In het belang van het grotere geheel echter, kan een hogere orde controle af en toe ingrijpen en bijsturen. Top down invloeden, van bijv de hersenen naar het lichaam, zijn dus altijd een vorm van bijsturen van een proces dat in zichzelf al ‘volledig is’: het werkt ook zonder invloed van bovenaf, maar de invloed van bovenaf zorgt voor extra kracht en flexibiliteit. In de techniek is dit heel anders: ontwerpen en bouwen is een proces waarbij losse, modulaire componenten aan elkaar gelast, getimmerd, geschroefd en gelijmd worden. Eerst maak je een tuit, een handvat, een deksel, het dopje van de deksel en de pot, en door dat op de juiste manier aan elkaar te bevestigen maak je een complete theepot. De losse modules werken op zich wel onafhankelijk van elkaar, maar bekeken t.o.v. hun relatie met de omgeving werken ze helemaal niet: een tuit van een theepot kan niets, doet niets, als het niet aan de theepot vast zit. En een deksel is geen werkende deksel als het dopje er niet op zit en het is uberhaubt geen deksel (het vervult geen dekselfunctie) als het niet aan de theepot zit, op de juiste plek. Deze zogenaamde ‘modulaire’ componenten zijn dus eigenlijk helemaal niet modulair in de functionele zin: ze doen hun ding, maar dat ding ‘doet niets’ als het niet in het grotere geheel zit ingebakken.
Op dit moment is de technische, kunstmatige manier van ‘dingen maken’ de standaard, niet alleen in de techniek, maar ook in de manier waarop we onze maatschappij organiseren. Wij doen aan massale functionele specialisatie: voor elke taak, elk proces, elke verantwoordelijkheid, elke kennisinhoud en voor elke doelgroep en voor elk probleem maken we een aparte organisatie. De ontwikkelingen in de zorg, waarbij elke handeling van een arts in losse factureerbare stukjes wordt geknipt is hier een voorbeeld van (al is de ontwikkeling in die zin een biologische: vroeger was de dokter een alleskunner en ‘de behandeling’ een holistische eenheid, nu gaan we dat ‘differentieren’). Vervolgens proberen we op allerlei manieren die verschillende stukjes, organisaties, clubjes, taken en processen weer aan elkaar te knopen door een wildgroei aan regels, reguleringen, management, wetgeverij, beleidsnotities en wat al niet.
Ik vraag me af of we niet terug moeten naar een meer biologisch geinspireerd model van organisatie en regulering. Misschien moeten we kijken hoe we, ‘bottom up’, op elk niveau van organisatie een compleet geheel kunnen creeren dat in zichzelf werkt, dat in zichzelf geen invloed van bovenaf nodig heeft om te kunnen functioneren. Dat is niet hetzelfde als ‘decentralisatie’. Het probleem met decentralisatie is dat men heeft geprobeerd om wat ik hierboven modules noem, te decentraliseren. Maar zoals we net zagen: je kunt de tuit van een theepot niet decentraliseren. Die heeft de pot nodig om te zijn wat hij is. Wat je dus moet creeeren zijn complete theepotjes, die met zijn allen weer een grote theepot vormen. Met theepotten is dit moeilijk te bedenken, maar in de natuur komt dit voortdurend voor. De vormen die we op macroniveau waarnemen bestaan ook weer, als complete vormen, op microniveau. En in de ontstaansgeschiedenis van biologische vormen was er altijd eerst een volledig werkend systeem, voordat dat systeem zich transformeerde tot een nieuwe vorm (of splitste in meerdere nieuwe vormen).
Je zou moeten nadenken over wat de grondvorm is van waaruit we de maatschappij willen opbouwen. “Het individu”, “Het gezin”, “De buurt” … van alles is mogelijk. Maar bij elk concreet project gaat het meer om een andere manier van denken, een ander perspectief. Een dokter, bijv, is een volledig mens die een gesprek aangaat met een volledig ander mens (de patient). Zij behandelt niet een ziekte, maar een mens. En zij gebruikt daarvoor niet ‘een methode’ of ‘een medicijn’, maar zij gebruikt haar hele persoon. Dat is niet in stukjes op te knippen. Hetzelfde geldt voor onderwijs: Leermeester en gezel gaan een relatie aan, tot het moment daar is dat de gezel de tranformatie doormaakt, zich losweekt van zijn leermeester en zelf een nieuwe leermeester is geworden. Hoe ver staat dit af van de huidige praktijk, waarin docenten worden gevraagd in een project “voor 1 studiepunt de sociale vaardigheden te beoordelen door middel van een scorelijst met 14 criteria op een vijfpuntsschaal”?
Volgens mij zou het echt een verschil maken om te denken in termen van gehelen die transformeren tot meerdere nieuwe gehelen, of gehelen die samengroeien tot grotere gehelen, in plaats van het spreken van het opdelen van de taart in losse stukjes die ieder op zich geen werking of betekenis hebben. Je zou her zelfs wel een politiek partijprogram op kunnen schrijven…
Popularity: 18% [?]
